Ιστορία Ιθώμης

   Ακολουθώντας τον αρχαίο δρόμο στις υπώρειες των Αγράφων, μετά την αρχαία Μητρόπολη, φτάνει κανείς στον αρχαιολογικό χώρο της αρχαίας Ιθώμης, στη θέση «Κάστρο», 1,5 χιλιόμετρο περίπου ΝΑ του χωριού Πύργος Ιθώμης, που σήμερα αποτελεί διαμέρισμα του Δήμου Ιθώμης με έδρα το Φανάρι.

     Η Ιθώμη, που το όνομά της προέρχεται από την ομώνυμη νύμφη και σύμφωνα με την παράδοση ανάθρεψε τον Δία μαζί με την άλλη νύμφη Νέδα, αναφέρεται στο «νεών» κατάλογο του Ομήρου (Ιλιάδα Β, 729)*, σύμφωνα με τον οποίο οι κάτοικοί της μετείχαν στον Τρωϊκό πόλεμο με τις άλλες δύο πόλεις της «Εστιαιώτιδας ή Ιστιαιώτιδας», Τρίκκη και Οιχαλία, κάτω από την αρχηγία των δοξασμένων παιδιών του «ιητήρα» Ασκληπιού, Μαχάονα και Ποδαλείριου. Λείψανα της ύστερης εποχής του χαλκού (μυκηναϊκής) δεν έχουν αποκαλυφθεί ακόμη στην περιοχή της «κλωμακόεσσας» -(πετρώδους, τραχιάς)- κατά τον ΄Ομηρο Ιθώμης. Αντίθετα έχουν διασωθεί λείψανα του τείχους της κλασικής-ελληνιστικής περιόδου και ένας αυτόνομος πύργος των ελληνιστικών χρόνων. Τα τείχη της Ιθώμης, που διατηρούνται σε ύψος ενός ή δύο δόμων, μπορούμε να τα παρακολουθήσουμε στη δυτική πλευρά σε μήκος 70 περίπου μέτρων από τον ποταμό Νέδα ή Μέγα χαμηλά ως επάνω στην κορυφή του λόφου «Κάστρο», όπου η Ακρόπολη και ο πύργος, και περίπου 100 μέτρα προς τα ανατολικά. Μέσα στον τειχισμένο χώρο υπάρχουν λείψανα οικοδομημάτων, θραύσματα αγγείων, ενώ στη γύρω περιοχή στο παρελθόν συλήθηκαν αρχαίοι τάφοι. 

     Στην Ακρόπολη της αρχαίας πόλης διατηρείται σε αρκετά καλή κατάσταση αυτόνομος πύργος, που είναι ορατός από την πεδιάδα και επιβλητικά προβάλλει στον ορίζοντα. Ο πύργος έχει διαστάσεις 7,90 μ. στη δυτική και 10 μ. στη βόρεια πλευρά. Σώζεται σε ύψος 4,70 μ. στο ψηλότερο σημείο. Είναι κατασκευασμένος από πλίνθους ντόπιου ασβεστόλιθου μεγάλων διαστάσεων -1,80 μ. μήκος, 0,75μ. πλάτος, 0,63μ. ύψος- κατά το ισοδομικό σύστημα και διατηρείται σε 7 δόμους. Ο πύργος έχει σχέση με την πορεία της αρχαίας Ιθώμης στα ιστορικά χρόνια, καθώς η πόλη συνοικίζεται στο τέλος του 3ου με αρχές του 2ου αι. π.Χ. στην αρχή με τους Γόμφους και κατόπιν με τη Μητρόπολη. Τη μαρτυρία αυτή τη βρίσκουμε στις φιλολογικές πηγές (Στράβωνας Θ, 5,17) αλλά και σε αρχαιολογικά τεκμήρια και ειδικότερα σε τμήμα ενεπίγραφης στήλης από το ιερό της Φίλιας. Στην ίδια στήλη υπάρχει η μαρτυρία για την «εγκατάσταση κοινών φυλακίων» για την εξυπηρέτηση στρατιωτικών αναγκών, πεζικού και ιππικού. Φαίνεται πως ο συγκεκριμένος πύργος οικοδομήθηκε για να καλύψει τέτοιες ανάγκες.

     Τα ερείπια ενός παρόμοιου πύργου υπάρχουν στην κτηματική περιφέρεια Ελληνοπύργου στη θέση «Μονόλιθος». Διατηρούνται δύο τοίχοι του οχυρού, ο ΝΑ με σωζόμενο μήκος 3,90 μ. και ύψος 3,10 μ. σε 7 δόμους και ο ΒΔ με σωζόμενο μήκος 4,40 μ. και μέγιστο ύψος 2,40 μ. Οι τοίχοι είναι κατασκευασμένοι από ακανόνιστους ασβεστόλιθους. 

     Ο Στράβωνας** στο τέλος του 1ου αι. π.Χ. γράφει πως η Ιθώμη ήταν ιδρυμένη ανάμεσα σε τέσσερα φρούρια, σαν σε τετράπλευρο, την Τρίκκη, τη Μητρόπολη, το Πελινναίο και τους Γόμφους και την αναφέρει με το όνομα Θαμές - Θαμιές και την χαρακτηρίζει ως «χωρίον ερυμνόν και τω όντι κλωμακόεν» (απότομο και δυσκολοδιάβατο).

     Στο ναό των Δώδεκα Αποστόλων,  που βρίσκεται στη μικρή κοιλάδα του Μέγα, στα ριζά του λόφου «Κάστρο» και που αποπερατώθηκε το 1845, υπάρχει το ξυλόγλυπτο τέμπλο κατασκευασμένο το 1850 από μετσοβίτες τεχνίτες σύμφωνα με υπάρχουσα επιγραφή. Στη βάση του τέμπλου εντοιχισμένη στον σολέα υπάρχει ενεπίγραφη αναθηματική πλάκα αφιερωμένη στην ΄Αρτεμη από τον ιερέα αυτής Γλαυκία του Αντιγόνου και πιθανόν να προέρχεται από ναό της αρχαίας Ιθώμης αφιερωμένο στην ΄Αρτεμη.

Το παραπάνω κείμενο προέρχεται από εργασία του Αρχαιολόγου της ΙΓ' Εφορείας Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων, κ. Λεωνίδα Χατζηαγγελάκη, την οποία πρόθυμα μας παραχώρησε. Αισθανόμαστε την ανάγκη να τον ευχαριστήσουμε και δημόσια για την παραχώρηση αυτή, αλλά και για τις άοκνες προσπάθειές του για την ανάδειξη της αρχαίας Ιθώμης, αλλά και όλων των αρχαιολογικών μνημείων της ευρύτερης περιοχής.

______________________________________________________________

*    Ομήρου Ιλιάδα Β, 729: «οι δ’ είχον Τρίκκην και Ιθώμην κλωμακόεσσαν, οι τ’ έχον Οιχαλίην, πόλιν Ευρύτου Οιχαλιήος, των αυθ’ ηγείσθην Ασκληπιού δύο παίδες, ιητήρ αγαθώ, Ποδαλείριος ηδέ Μαχάων, τοις δε τριήκοντα γλαφυραί νέες εστεχόωντο», μετάφρ. Ιακ. Πολυλά: «και όσοι της Τρίκκης κάτοικοι και της τραχιάς Ιθώμης κι όσοι της χώρας κάτοικοι του Ευρύτου Οιχαλίας, είχαν τριάντα βαθουλά καράβια κι οι αρχηγοί τους, ήσαν ο Ποδαλείριος κι ο αδελφός Μαχάων, ιατροί καλοί του Ασκπληπιού δύο τέκνα δοξασμένα».

**    Στράβων Θεσσαλικά C-437: «χωρίον ερυμνόν τω όντι κλωμακόεν, ιδρυμένον μεταξύ τεττάρων φρουρίων, ώσπερ τετραπλεύρω κειμένων Τρίκκης τε και Μητροπόλεως και Πελινναίου και Γόμφων», μετάφρ. Κ. Αραπόπουλου: «είναι τοποθεσία οχυρωτάτη, αληθής βράχος, υψούμενος εις το μέσον τετραπλεύρου σχηματιζομένου από τάς τέσσαρας οχυράς θέσεις της Τρίκκης, της Μητροπόλεως, του Πελινναίου και των Γόμφων».

______________________________________________________________